ابراهيم يزدي دبيرکل نهضت آزادي ايران در ديدار با کارگردان و عوامل تهيه مجموعه «روزگار قريب» از آنان تقدير کرد. در اين ديدار دکتر يزدي مهم ترين عامل موفقيت مجموعه روزگار قريب را بهره گيري از تمايل جامعه به قدرداني از افرادي دانست که در ناخودآگاه جمعي جامعه به عنوان خادمان اين ملت و مملکت شناخته مي شوند. يزدي تاکيد کرد؛ «ملت ايران نسبت به تجليل و هر گونه يادآوري خاطره شخصيت هايي مانند بازرگان و دکتر قريب استقبال مي کنند.» در پايان اين ديدار مجموعه يي از کتاب هاي دکتر بازرگان و نهضت آزادي ايران به کارگردان و عوامل اين سريال اهدا شد و همچنين تقدير نامه يي که به امضاي دبير کل نهضت آزادي ايران رسيده بود به کارگردان اين مجموعه تقديم شد.

 

سريال روزگار قريب اگر چه به دليل وقفه طولاني در اواسط پخش، آن گونه که بايد ديده نشد و به نظر مي رسيد و قرار نبود طي آن کسي يا کساني به شکل ناگهاني متحول شوند، از مرد دوزنه هم در آن خبري نبود و هر چه بود، تصويري از واقعيت هاي اجتماعي ايران طي يک قرن گذشته را با همه محدوديت ها ارائه مي کرد. نام کيانوش عياري کافي بود تا به رغم جدي نگرفتن سريال هاي تلويزيوني- به جز سريال هاي طنز- روزگار قريب را دنبال کنم و خوشحالم از اينکه فيلمساز هم نسل ما از پس يک آزمون دشوار سربلند بيرون آمده. ساختن سريال 36 قسمتي درباره ايران معاصر کار ساده يي نيست. درباره چند و چون اين کار و آنچه بر عياري گذشته با وي گفت وگو کرده ايم که مي خوانيد.

---

-از يک پرسش شيطنت آميز شروع مي کنم. شنيده ام روزگار قريب را بدون فيلمنامه ساخته ايد. يعني متن از پيش نوشته شده يي وجود نداشته و همه چيز سر صحنه به صورت خلاقانه اتفاق مي افتاده. اين درست است؟ و اگر درست است فيلمسازي که بتواند بدون فيلمنامه مجموعه يي به اين سنگيني را بسازد پس اگر فيلمنامه يي در دست داشت، چه مي کرد؟

مهدي علينقي پور

در ميان سريال هاي پخش شده از تلويزيون در طول سال هاي اخير کمتر اثري وجود داشته است که اقبال مخاطبان، توجه منتقدان و تقدير مسوولان را به صورت يکجا در خود داشته باشد. بي شک سريال روزگار قريب يکي از توليدات فاخر چندسال اخير سينما بوده است که از ويژگي مذکور بهره مند است. در اين ويژگي دلايلي مترتب است که طبيعتاً پرداختن به تمامي آنها در اين مقال نمي گنجد؛ ويژگي هاي فني و هنري سريال که فراوان به آنها پرداخته شده است و از جمله در نوشته يي به همين قلم و به مناسبت مصاحبه با کارگردان محترم سريال در هفته هاي آغازين پخش از تلويزيون در روزنامه اعتماد به چاپ رسيده است. در اين نوشته سعي مي شود به زوايايي از روزگار قريب اشاره شود که پيش از اين کمتر به آنها پرداخته شده است.

1- راز موفقيت سريال در چه چيزهايي نهفته است؟ اگر از شما بخواهند در مورد يک شخصيت علمي که خدمات کم نظيري به مردم و کشورش کرده است يک مجموعه داستاني بسازيد چه مي کنيد؟ سراغ کدام وجه از زندگي او مي رويد که علاوه بر بيان ويژگي هاي شخصيتي و علمي وي، جذابيت هاي داستاني را هم در خود داشته باشد؟

عياري در اين راه سراغ بهترين گزينه هاي موجود رفته است. انتخاب مفاهيم ازلي و ابدي و تلفيق استادانه اين مفاهيم در زندگي دکتر قريب باعث شده است که بيننده شاهد قصه يي جذاب و در عين حال وفادار به شأن و شخصيت علمي و اجتماعي دکتر قريب باشد. مفاهيمي همچون عشق، مبارزه در راه ايمان و اعتقاد، تلاش در راه اهداف ارزشمند زندگي، خدمت به هم نوع، خانواده دوستي، زيرپا گذاشتن حق در قبال مصلحت انديشي و راحت طلبي و... در کليه ادوار تاريخي وجود داشته اند و از اين پس هم وجود دارند. فرقي هم نمي کند در کدام دوره تاريخي و در چه منطقه جغرافيايي از اين مفاهيم صحبت شود. در هر حال تاثير خود را بر مخاطب خواهد گذاشت.

نکته يي که در اين ميان مهم است شيوه بهره گيري از اين مفاهيم و نحوه تلفيق اين مفاهيم محتوايي در قالبي فني و هنري است که مي تواند ميزان توانمندي نويسنده و کارگردان را نشان دهد. قطعاً نويسندگان و کارگردان هاي زيادي هستند که از مفاهيم بنيادي انساني در خلق آثار خود بهره برده اند اما به دليل اينکه فرم و محتوا تطابق لازم را با يکديگر نداشته اند اثر آنها موفق نبوده است. شغل دکتر قريب، جامعه يي که در آن زندگي مي کند، خانواده او و شرايط تاريخي کشور باعث شده همگي دستمايه هاي ارزشمندي در اختيار نويسنده قرار دهند تا بتواند قصه خود را در اين شرايط با هنرمندي هر چه بيشتر روايت کند.

به راستي اگر قرار بود شما مضموني همانند «درد مردم داشتن» را در قالب يک اثر داستاني بيان کنيد، راهي خلاقانه تر و جذاب تر از شيوه روزگار قريب سراغ داشتيد؟

2- به يک دليل کاملاً واضح، در طول ساليان اخير فيلمسازان و کارگردان هاي سريال هاي تلويزيوني کمتر رغبتي به انتخاب قصه هاي مربوط به دوران پهلوي نشان مي دهند. آن هم به هم خوردن بافت معماري و شهري موجود و ظهور نمادهاي مدرني است که در جاي جاي شهر ديده مي شود. معمولاً قصه هاي تاريخي مربوط به زمان قاجاريه و صفويه انتخاب مي شوند. اما عياري گاهي قصه خود را در دوران پهلوي اول و دوم روايت مي کند و با تمهيدهايي که مشخص است از مرحله فيلمنامه به آنها فکر شده است از معضل مذکور مي گذرد. طراحي قصه در فضاهاي بسته تر و قابل کنترل، استفاده از تروکاژهاي سينمايي و استفاده از معدود آثار به جا مانده از دوران پهلوي شيوه يي است که موفقيت کارگردان را در اين کار باعث شده است. البته باز هم جاي خالي نماهاي عمومي از شهر در سريال عمدي است و اين مساله همچنان جاي خالي يک شهرک سينمايي جامع و استاندارد را يادآوري مي کند.

3- عياري با اين اثر ثابت کرد مي توان قصه يي را انتخاب کرد که آدم هاي آن واقعي هستند و بعضاً هنوز زنده اند اما کمترين اعتراضي به آن نشود. گويا اين مساله تبديل به يک عادت شده است که همين که در يک اثر تلويزيوني يا سينمايي صحبت از يک شخصيت يا يک طبقه اجتماعي يا شغلي مي شود، سيل اعتراض ها، بيانيه ها و مخالفت ها با آن اثر از راه مي رسد و هر کس يا طبقه يا گروه شغلي خود را مصداق توهين روا شده در متن سريال يا فيلم دانسته و خواهان عذرخواهي و توضيح سازندگان يا مسوولان مربوطه مي شود و معمولاً بخش عمده يي از انرژي سازندگان صرف توضيح و توجيه مسائل پيش آمده مي شود و البته عموماً هم اين توضيحات دردي را دوا نمي کند و طرف معترض هم در بيشتر موارد قانع نمي شود.

به راستي مشکل در کجاست؟ در فيلمنامه، کارگرداني، کم طاقتي اقشار مورد اشاره يا ناآشنايي آنها با اصول درام و ماهيت سينما و تلويزيون يا تمامي اين موارد؟ آنچه در مورد روزگار قريب صادق است توانايي عياري در پشت سر گذاشتن اين بخش حاشيه يي ولي مهم است. شايد بتوان پشتوانه پژوهشي محکم و بهره گيري از مشاوران و کارشناسان آشنا به موضوع را يکي از رازهاي موفقيت عياري دانست.

يکي از ساده ترين و دم دستي ترين شيوه ها براي گذر از اين مساله نشان دادن ويژگي هاي مثبت در تمامي آدم هاي قصه بوده و اينکه اساساً در شغل يا طبقه مورد نظر آدم منفي با رفتارهاي منفي وجود ندارد. اما عياري اين شيوه را انتخاب نکرده است. در روزگار قريب هر نوع آدم با ويژگي هاي مختلف رفتاري و شخصيتي را شاهديم.

از پرستار عبوس و کج خلق گرفته تا دکتر پول پرست و بي توجه به رنج بيماران محروم و کم درآمد. اما اينکه چرا کسي اعتراض نکرد را بايد در نوع نگاه کارگردان و نويسنده و شيوه شخصيت پردازي ها و نحوه طرح خصلت هاي منفي آنها جست وجو کرد. در واقع اين خصلت ها به قدري شخصي شده و اختصاصي در مورد هر يک از شخصيت ها به تصوير کشيده شده است که تعميم اين رفتار به کل افراد آن طبقه يا حرفه تقريباً غيرممکن است و اتفاقاً اين گونه به تصوير کشيدن آدم ها سبب اعتماد مخاطب به قصه شده و آن وقت است که خصلت هاي مثبت و رفتارهاي ارزشمند ديگران بيشتر به چشم آمده و باورپذيرتر مي شود. ضمن اينکه فضاي واقع گراي قصه در کمک به نويسنده و کارگردان در رسيدن به چنين موقعيتي نقش غيرقابل انکاري داشته است.

4- نمي دانم چرا در طول پخش اين سريال آمار دقيقي از درصد مخاطبان آن اعلام نشده يا اگر هم اين کار شده به گونه يي نبوده است که شاخص باشد. و به عنوان مثال از شيوه هايي که در مورد ديگر سريال ها استفاده مي شود که به زور مي خواهند موفقيت سريال کم مايه و ضعيف خود را با استناد به درصد مخاطبان جبران کنند در اين کار وجود نداشته است و گويا بعضي از دوستان چندان هم دل خوشي از ميزان موفقيت سريال روزگار قريب ندارند. به فرض پذيرش شيوه آمارگيري و صحت آمار ارائه شده براي مخاطبان سريال هاي مختلف آيا مي توان صرفاً با استناد به درصد بالاي مخاطبان يک اثر هنري آن را اثري شايسته دانست؟ بگذريم از جنجال هايي که حضرات راه مي اندازند و فضايي که ايجاد مي کنند تا مبادا کسي انگشت روي ضعف ها و ناتواني هاي آنان بگذارد.اما در مورد روزگار قريب اين گونه نبوده و نيست. عياري و اثرش هر دو با وقار و به شيوه يي فاخر يکديگر را مطرح کرده و هر کدام بيانگر ويژگي هاي آن ديگري است. روزگار قريب مشکي است که خود مي بويد.

5- حيفم مي آيد اين مطلب را تمام کنم اما اشاره يي نداشته باشم به يکي از قسمت هاي سريال که به گمانم يکي از کم نظيرترين نمونه هاي درخشان توليد شده در تلويزيون ايران است. قسمتي که يک مادر به خاطر فقر و نداري، قصد دارد خود و فرزندانش را سر به نيست کند. به قدري همه چيز در اين قسمت سر جاي خودش است که نمي توان کوچک ترين ايرادي را بر آن وارد دانست. ضمن اينکه آنچنان بيننده را درگير مي کند که تا مدت ها نمي توان آن را فراموش کرد. اين احساس در موقع ديدن قسمت هاي اندک سريال هزاران چشم و البته فيلم تحسين برانگيز بودن يا نبودن هم به بيننده دست مي دهد.

6- گويا رنج هاي مردم ما پاياني ندارد. هر چقدر هم که جلو رفته باشيم و پيشرفت کرده باشيم باز هم مشاهده روزگار قريب اين مساله را به ما يادآور مي شود که انگار قصه نه مربوط به 40 سال پيش ما که مربوط به همين روزگار خودمان است و اين است آن رازي که به آن اشاره رفت. يعني طرح مفاهيم انساني و بنيادي که هيچ گاه کهنه نمي شوند.

7- شخصاً از کيانوش عياري و بانيان ساخت اين سريال سپاسگزارم که باعث شدند با يکي از مفاخر کشورم آشنا شوم و به شناخت بيشتر او و ديگر مفاخر اين سرزمين تشويق و ترغيب شوم و همواره خود را موظف مي دانم هنگام روبه رو شدن با عياري (که اکنون او نيز يکي از مفاخر اين سرزمين شده است) کلاهم را به احترام از سر بردارم.